Historia i rozwój cieszyńskiej kinematografii

I. Świt kina w Cieszynie (1908 rok)

A. Cieszyn na przełomie wieków: kontekst dla nowego medium

Na przełomie XIX i XX wieku Cieszyn, jako ważny ośrodek miejski w ramach monarchii austro-węgierskiej, przeżywał okres dynamicznego rozwoju. Postęp techniczny, choć docierał nad Olzę z różną prędkością, stawał się coraz bardziej widoczny. Kluczowym wydarzeniem było praktyczne zastosowanie elektryczności, zwłaszcza po uruchomieniu miejskiej elektrowni w 1909 roku. Dostęp do energii elektrycznej stworzył warunki dla rozwoju nowych form rozrywki i technologii, w tym dla rodzącej się sztuki kinematografii, która wkrótce miała zawitać do miasta.

B. Przybycie kinematografu: od pokazów wędrownych do pół-stałych lokalizacji

Początki kina w Cieszynie, podobnie jak w wielu innych miejscach, związane były z działalnością kinematografów wędrownych. Właściciele przenośnych aparatów projekcyjnych przyjeżdżali do miasta i organizowali pokazy, które trwały tak długo, jak długo publiczność wykazywała zainteresowanie prezentowanym, zazwyczaj niewielkim, repertuarem kilku lub kilkunastu filmów. Po wyczerpaniu zainteresowania kiniarz ruszał w dalszą drogę.

Pierwszy udokumentowany publiczny pokaz filmowy w Cieszynie miał miejsce w 1908 roku na ówczesnym Placu Koszarowym (dzisiejszy Plac Teatralny). Wydarzenie reklamowano jako pokazy „Elektrobiografu”. W programie znalazło się ponad dziesięć krótkich filmów, w tym prawdopodobnie słynna „Podróż na księżyc” („Ausflug nach dem Mond”) Georges’a Mélièsa z 1902 roku, uznawana za jeden z pierwszych filmów science fiction.

Ówczesne seanse charakteryzowały się specyficznymi cechami. Filmy były bardzo krótkie, trwały od kilku do kilkunastu minut. Ich tematyka była różnorodna: pokazywano sceny z natury, egzotyczne kraje, scenki rodzajowe, działanie maszyn, a nawet aranżowane polowania władców, jak „Tydzień Cesarski” z Franciszkiem Józefem w 1910 roku. Były to oczywiście filmy nieme, a oprawę dźwiękową zapewniała na żywo orkiestra, pianista lub lektor, który objaśniał fabułę, zwłaszcza gdy brakowało napisów lub były one w obcym języku. Same projektory wykorzystywane do wyświetlania filmów nosiły różne nazwy, podkreślające ich nowatorski, elektryczny charakter: „elektrograf”, „bioskop”, „pleograf”.

Stopniowo zaczęto poszukiwać bardziej stałych miejsc dla pokazów. Początkowo adaptowano istniejące sale restauracyjne czy widowiskowe. Jednym z pierwszych takich miejsc w Cieszynie była restauracja nieistniejącego już hotelu „National” (zlokalizowanego „za Avionem”), gdzie od 15 stycznia 1910 roku przez ponad pół roku odbywały się regularne projekcje, reklamowane szumnie jako „Erstes Teschenr Kino-Theater” (Pierwszy Cieszyński Kino-Teatr). 

Wykorzystanie istniejącej infrastruktury komercyjnej było pragmatycznym krokiem w początkowej, eksperymentalnej fazie rozwoju kina, zanim zaczęto inwestować w budowę dedykowanych obiektów.

C. Pierwszy dedykowany Teatr Elektryczny (kino) na ul. Śrutarskiej

Przełomem było otwarcie około 1910 roku bardziej stałego miejsca pokazów – Teatru Elektrycznego (taką nazwą określano obecne kina). Został on urządzony poprzez adaptację sali w budynku dawnego browaru miejskiego przy ulicy Śrutarskiej 39. 

Sam budynek, wzniesiony na przełomie XVIII i XIX wieku i odbudowany po pożarze w 1810 roku, posiadał charakterystyczną elewację z tzw. murem pruskim, widoczną od strony ulicy Przykopa. W fasadzie zachował się herb miasta i łaciński napis upamiętniający jego budowę.

Wczesna konfiguracja kina obejmowała wejście od strony ulicy Śrutarskiej, niewielką salę z ekranem umieszczonym od strony okien z widokiem na Cieszyńską Wenecję, około 20 rzędów siedzeń oraz specjalne pomieszczenie dla projektora. Istniało również drugie wyjście prowadzące na tarasy przy ulicy Przykopa, gdzie przed I wojną światową funkcjonowała popularna piwiarnia z ogródkiem i muzyką na żywo. Układ ten częściowo dokumentuje plan kina autorstwa Hermana Martina z 1919 roku. 

Nazwa „Teatr Elektryczny”, podobnie jak wcześniejszy „Elektrobiograf”, podkreślała fascynację nową technologią i jej rolę w przyciąganiu publiczności, obok samej treści filmów. Jednym z pierwszych dzieł prezentowanych w tym miejscu mógł być krótki film oparty na „Makbecie”, co wskazuje na stopniowe wprowadzanie form narracyjnych obok dominujących wcześniej krótkich dokumentów i scenek rodzajowych.

II. Okres międzywojenny: rozkwit kin, konkurencja i kultura filmowa (1918-1939)

A. Krajobraz po I Wojnie Światowej: powstanie nowych kin

Zakończenie I wojny światowej i odrodzenie państwa polskiego przyniosły nowe inicjatywy w dziedzinie kinematografii w Cieszynie, odzwierciedlając rosnące znaczenie kina jako formy rozrywki i medium kulturalnego.

Kino Miejskie: Już w październiku 1918 roku, z inicjatywy władz miejskich, powstało Kino Miejskie. Jego siedzibą stała się sala w budynku Ratusza przy ulicy Ratuszowej 1, wcześniej wykorzystywana przez teatr. Utworzenie kina przez samorząd tuż po odzyskaniu niepodległości i w okresie sporów granicznych o Śląsk Cieszyński sugeruje, że kino postrzegano nie tylko jako rozrywkę, ale także jako narzędzie budowania nowej, polskiej tożsamości kulturalnej miasta.

Kino Macierzy Szkolnej: Rok później, w październiku 1919 roku, działalność rozpoczęło kino założone przez Towarzystwo „Macierz Szkolna Ziemi Cieszyńskiej”. Korzystało ono z gościnności Domu Narodowego przy Rynku. Początkowo nosiło nazwę „Ornak”, a od lutego 1920 roku zostało przemianowane na „Piast”. Zaangażowanie tak ważnej polskiej organizacji oświatowej i kulturalnej jak Macierz Szkolna dodatkowo podkreślało rolę kina w kształtowaniu polskiego życia kulturalnego w mieście.

B. Konkurencyjny rynek (1919-1921)

Przez krótki, ale intensywny okres od października 1919 do 1921 roku, w Cieszynie funkcjonowały aż trzy kina jednocześnie: Teatr Elektryczny przy ulicy Śrutarskiej, Kino Miejskie w Ratuszu oraz Kino Piast w Domu Narodowym. Prowadziły one ożywioną rywalizację o widza, której areną stały się łamy lokalnej prasy, takiej jak „Dziennik Cieszyński”, „Gwiazdka Cieszyńska” czy „Silesia”. 

Zarządcy kin prześcigali się w publikowaniu anonsów repertuarowych, używając przy tym często przesadnych, górnolotnych określeń („wspaniały dramat”, „olbrzymia sensacja”, „największe arcydzieło sztuki kinematograficznej”), aby zachęcić mieszkańców do odwiedzenia właśnie ich przybytku. 

Świadectwem żywych reakcji publiczności mogą być żartobliwe „przykazania filmowe” drukowane w „Dzienniku Cieszyńskim”, napominające widzów, by np. nie wybijali nogą taktu czy nie śpiewali razem z muzyką.

C. Repertuar i gwiazdy epoki niemego kina

Repertuar cieszyńskich kin w tym okresie był zdominowany przez popularne gatunki: dramat, komedię i film sensacyjny. Dużym zainteresowaniem cieszyły się również produkcje o tematyce historycznej, jak filmy o Napoleonie („Zmierzch Boga Wojny”) czy o tragicznej śmierci arcyksięcia Rudolfa Habsburga („Mayerling”). Wyświetlano także adaptacje znanych dzieł literackich, m.in. „Ojca Sergiusza” Lwa Tołstoja, uznawanego za wybitne osiągnięcie kinematografii rosyjskiej okresu carskiego, a także ekranizacje prozy Wiktora Hugo czy Victoriena Sardou.

Szczególnym magnesem przyciągającym publiczność były gwiazdy kina niemego. W reklamach często eksponowano nazwiska popularnych aktorów. Na cieszyńskich ekranach można było zobaczyć diwy kina austriackiego i niemieckiego, takie jak Mia May, Ellen Richter czy Henny Porten. Teatr Elektryczny anonsował na przełomie 1919 i 1920 roku film „Karuzela życia”, w którym obok niemieckiego aktora Harrego Liedtke wystąpiła Pola Negri, wschodząca gwiazda pochodzenia polskiego. Regularnie pojawiały się filmy z francuskim komikiem Maxem Linderem oraz z dziecięcą gwiazdą Baby Marie Osborne. Oferta dla najmłodszych była skromniejsza, ale obejmowała np. film „Królewna Śnieżka”.

Kino Macierzy Szkolnej (Piast) wyróżniało się tym, że oprócz repertuaru komercyjnego, organizowało również pokazy filmów o charakterze patriotycznym i oświatowym. Ten profil programowy, choć ważny z punktu widzenia misji Macierzy, mógł okazać się mniej atrakcyjny komercyjnie w porównaniu z ofertą konkurencji, co mogło przyczynić się do stosunkowo krótkiego okresu działalności tego kina (zamknięto je w 1921 roku). Sugeruje to, że rynek kinowy w Cieszynie, choć dynamiczny, był również wymagający ekonomicznie, a specjalizacja w mniej popularnych gatunkach mogła być trudna do utrzymania.

D. Pierwsza lokalna produkcja: „Śląsk Cieszyński w obrazach” (1919)

Niezwykle ważnym wydarzeniem wczesnego okresu międzywojennego była realizacja i premiera filmu dokumentalnego „Śląsk Cieszyński w obrazach”. Film ten powstał błyskawicznie, zdjęcia zrealizowano w ciągu zaledwie dwóch dni na początku września 1919 roku przez ekipę techniczną Towarzystwa Przemysłu Filmowego „Ornak”. Operator nakręcił kilkanaście ujęć w Cieszynie i okolicach.

Uroczysta premiera filmu odbyła się 20 października 1919 roku w Domu Narodowym , prawdopodobnie inaugurując działalność kina „Ornak” (późniejszego „Piasta”). Była to jedna z pierwszych produkcji filmowych zrealizowanych na terenie Śląska Cieszyńskiego. 

Powstanie tego filmu w tak gorącym okresie historycznym, tuż po zakończeniu wojny i w trakcie kształtowania się granic, miało niewątpliwie duże znaczenie nie tylko artystyczne, ale i społeczne, służąc dokumentacji regionu i wzmacnianiu poczucia lokalnej oraz narodowej tożsamości w ramach odrodzonej Polski.

E. Konsolidacja i ciągłość działania (1921-1939)

Po zamknięciu Kina Piast (Macierzy Szkolnej) w 1921 roku, na cieszyńskim rynku kinowym pozostały dwa główne podmioty: Kino Miejskie w Ratuszu oraz Teatr Elektryczny przy ulicy Śrutarskiej. Oba te kina kontynuowały działalność aż do wybuchu II wojny światowej.

W tym okresie następowały zmiany we własności i zarządzaniu kinami, co wskazuje na postępującą profesjonalizację branży. Teatr Elektryczny, należący wcześniej do Niemca Martina Hermanna (lub Hermana Martina, jak podaje inne źródło ), został w 1938 roku (lub według już w 1936) nabyty przez Annę Fojtkównę i przemianowany na Kino Apollo.

Kino Miejskie również zmieniało zarządców – w latach 1932-1933 kierował nim Stanisław Lipski, a od 1934 roku przeszło pod zarząd wspomnianej już Anny Fojtkówny. Fakt, że jedna osoba, Anna Fojtkówna, zarządzała w latach 30. oboma głównymi kinami w mieście (najpierw Miejskim, a potem także Apollo), świadczy o konsolidacji rynku i pojawieniu się wpływowych lokalnych przedsiębiorców w branży kinowej przed II wojną światową.

III. Czasy zawirowań i kontroli: kino cieszyńskie podczas II Wojny Światowej i w okresie PRL (1939-1989)

A. Okupacja wojenna (1939-1945)

Wybuch II wojny światowej i niemiecka okupacja Cieszyna przyniosły drastyczne zmiany w funkcjonowaniu lokalnych kin. Istniejąca infrastruktura została przejęta przez nowe władze i podporządkowana celom okupanta. Kino Miejskie, mieszczące się w Ratuszu przy ulicy Ratuszowej, zostało przemianowane na Deutsches Lichtspielhaus Deli. 

Ta zmiana nazwy była symbolicznym aktem wpisującym się w politykę germanizacji i jednoznacznie wskazywała na przejęcie kontroli nad instytucją. Wraz ze zmianą nazwy nastąpiła również zmiana repertuaru, w którym dominowały odtąd produkcje niemieckie, w tym filmy propagandowe. Kino stało się narzędziem w rękach najeźdźcy, służącym narzucaniu jego ideologii.

Kino Apollo przy ulicy Śrutarskiej, które działało do wybuchu wojny, prawdopodobnie również kontynuowało działalność pod niemieckim zarządem, choć brak jest bezpośrednich informacji w dostępnych materiałach na temat jego funkcjonowania czy ewentualnej zmiany nazwy w tym okresie. Dostępne źródła nie dostarczają szczegółowych informacji na temat repertuaru, ograniczeń dla publiczności (np. podziałów narodowościowych) czy ewentualnych zniszczeń, jakie mogły dotknąć cieszyńskie kina.

B. Powojenna polonizacja i era PRL (1945-1989)

Po zakończeniu II wojny światowej i ustanowieniu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL), system zarządzania kinami uległ całkowitej zmianie. Zgodnie z modelem obowiązującym w całym kraju, kina przeszły pod kontrolę państwa. 

W regionie śląskim działalnością kin zarządzał najprawdopodobniej Okręgowy Zarząd Kin (OZK) z siedzibą w Katowicach. Chociaż bezpośrednie dowody na podległość cieszyńskich kin pod OZK Katowice nie znajdują się w analizowanych fragmentach, taki model zarządzania był standardem w PRL i oznaczał centralizację decyzji dotyczących repertuaru, cen biletów i funkcjonowania placówek, ograniczając lokalną autonomię znaną z okresu międzywojennego.

Kino mieszczące się w Ratuszu przy ulicy Ratuszowej 1 wznowiło działalność i z czasem zaczęło funkcjonować pod nazwą Kino Piast (pod którą funkcjonuje do dzisiaj). Wybór tej nazwy był znaczący. Nie przywrócono przedwojennej nazwy „Kino Miejskie”, lecz sięgnięto po nazwę „Piast”, którą nosiło krótko działające kino Macierzy Szkolnej w Domu Narodowym (1919-1921). Ten zabieg można interpretować jako świadomą próbę powiązania państwowego kina w prestiżowej lokalizacji Ratusza z tradycją polskiej działalności kulturalnej i oświatowej z okresu międzywojennego, a jednocześnie symboliczne zerwanie z niemiecką nazwą „Deli” z czasów okupacji. 

W ten sposób kino przy Ratuszowej zyskało nową tożsamość, łączącą ciągłość miejsca z odwołaniem do polskiego dziedzictwa kulturowego.

Losy drugiego przedwojennego kina, Apollo przy ulicy Śrutarskiej, po 1945 roku są niejasne. Prawdopodobnie nie wznowiło ono ciągłej działalności pod tą nazwą i nie funkcjonowało jako znaczący obiekt kinowy w okresie PRL, w przeciwieństwie do Kina Piast. Budynek dawnego Teatru Elektrycznego/ Kina Apollo z biegiem lat popadał w ruinę. 

Przyczyny tego były dwojakie: centralne władze kinowe (OZK) uznały utrzymanie dwóch kin w Cieszynie za nieopłacalne, a lokalizacja przy Ratuszu była bardziej preferowana. Starszy, adaptowany budynek przy Śrutarskiej wymagał znacznych nakładów finansowych na remonty, na które brakowało środków lub woli politycznej w okresie PRL. Skomplikowana struktura własnościowa budynku przed jego scaleniem przez miasto w 2013 roku również mogła utrudniać jakiekolwiek inwestycje. W rezultacie, podczas gdy kino w Ratuszu kontynuowało działalność, historyczny obiekt przy Śrutarskiej uległ zapomnieniu i degradacji.

Brakuje szczegółowych informacji na temat repertuaru, frekwencji czy specyfiki życia filmowego w Cieszynie w długim okresie PRL (1945-1989). Ogólna wiedza o polskiej kinematografii tego okresu wskazuje na dominację produkcji krajowych (często poddanych wpływom ideologicznym), filmów z krajów bloku wschodniego oraz ograniczonego, starannie selekcjonowanego dostępu do kinematografii zachodniej. Dane dotyczące frekwencji i cen biletów z pobliskiej Brennej z 1966 roku mogą stanowić pewien punkt odniesienia dla sytuacji w Cieszynie.

IV. Transformacja

A. Zmieniający się krajobraz: siły rynku i dziedzictwo

Przemiany ustrojowe po 1989 roku przyniosły fundamentalne zmiany na rynku kinowym w Polsce, w tym w Cieszynie. Zakończyła się epoka państwowej kontroli sprawowanej przez Okręgowe Zarządy Kin, a jej miejsce zajęły mechanizmy rynkowe, konkurencja i prywatyzacja.

Kino Piast (ul. Ratuszowa): To historyczne kino kontynuowało działalność, ale w nowej formule. Od 1992 roku lokal w Ratuszu jest dzierżawiony przez prywatnego operatora, Marka Mendrocha. Na przestrzeni lat kino przechodziło modernizacje, m.in. sali kinowej. Mimo to, zwłaszcza w okresie po pandemii COVID-19, Kino Piast zaczęło borykać się z poważnymi trudnościami finansowymi, spowodowanymi spadkiem frekwencji i rosnącymi kosztami utrzymania (np. energii). Właściciel zwracał się do władz miasta z prośbą o ulgi podatkowe. W dyskusjach publicznych pojawiały się również głosy krytyczne dotyczące braku nowoczesnych rozwiązań, takich jak możliwość zakupu biletów online czy płatności kartą. Kino Piast stara się jednak utrzymać swój charakter tradycyjnego kina studyjnego, z repertuarem skierowanym do bardziej wymagającego widza, często dorosłego lub rodzinnego, unikając długich bloków reklamowych typowych dla multipleksów.

Budynek Teatru Elektrycznego / Kina Apollo (ul. Śrutarska): W przeciwieństwie do Kina Piast, dawny Teatr Elektryczny pozostał nieczynny i przez lata ulegał postępującej degradacji technicznej. Budynek, wraz z przyległymi tarasami, został zamknięty ze względu na zły stan. Dopiero w 2013 roku Gmina Cieszyn stała się jego jedynym właścicielem, co otworzyło drogę do podjęcia działań rewitalizacyjnych. Miasto początkowo rozpoczęło proces konsultacji społecznych i analiz dotyczących przyszłości tego historycznego obiektu, potem próbowało sprzedać obiekt, jednak jego los nadal pozostaje w ciemnych barwach, a renowacja stanowi ogromne wyzwanie finansowe i konserwatorskie.

Pojawienie się Multipleksu: Istotną zmianą na cieszyńskim rynku kinowym było otwarcie multipleksu Cinema City Cieszyn w Galerii Handlowej Stela przy ulicy Korfantego 23. Kino to, wyposażone w 4 klimatyzowane sale mogące pomieścić ponad 400 widzów, nowoczesne systemy projekcji i dźwięku, wprowadziło do miasta model kina wielosalowego, zintegrowanego z centrum handlowym. Pojawienie się Cinema City, oferującego głównie repertuar komercyjny i najnowsze blockbustery, stworzyło bezpośrednią konkurencję dla Kina Piast i wpłynęło na zmianę nawyków części cieszyńskich widzów. 

Obecność multipleksu jest odzwierciedleniem globalnego trendu dominacji tego typu obiektów, które przyciągają publiczność wygodą, szerokim wyborem seansów i lokalizacją w popularnych centrach handlowych, jednocześnie wywierając presję ekonomiczną na mniejsze, tradycyjne kina.

B. Filmowe inicjatywy kulturalne: Kino Na Granicy i inne działania

Okres po 1989 roku to nie tylko zmiany w zakresie stałej infrastruktury kinowej, ale przede wszystkim dynamiczny rozwój kultury filmowej opartej na wydarzeniach i festiwalach.

Przegląd Filmowy Kino na Granicy / Kino na Hranici: Najważniejszym wydarzeniem w tej dziedzinie jest bez wątpienia festiwal Kino na Granicy, który od swojego powstania w 1999 roku stał się jednym z najważniejszych wydarzeń kulturalnych Cieszyna i Czeskiego Cieszyna.

• Geneza: Festiwal zrodził się w środowisku Solidarności Polsko-Czesko-Słowackiej z potrzeby wzajemnego poznawania kultury najbliższych sąsiadów zza rzeki Olzy.
• Rozwój: Pierwsza edycja w 1999 roku obejmowała 11 filmów czeskich pokazywanych w jednym kinie. Stopniowo program rozszerzano o kinematografię słowacką (3. edycja), pokazy w Czeskim Cieszynie (4. edycja) oraz filmy polskie i węgierskie (6. edycja). Liczba prezentowanych filmów systematycznie rosła, osiągając około 100 w 2010 roku (12. edycja). Od tego czasu festiwal ustabilizował swoją formułę: 6 dni, ponad 100 filmów, kilka miejsc projekcji po obu stronach granicy, koncerty, wystawy i liczne wydarzenia towarzyszące.
• Znaczenie: Kino na Granicy jest obecnie największym przeglądem filmów z Polski, Czech i Słowacji. Jego unikalny, transgraniczny charakter, odbywający się jednocześnie w polskim i czeskim Cieszynie, symbolizuje ideę festiwalu – budowanie mostów kulturowych i dialogu między narodami Europy Środkowej. Festiwal przyciąga co roku tysiące widzów, twórców filmowych, krytyków i ważne osobistości (jak była prezydent Słowacji Zuzana Čaputová czy muzyk Leszek Możdżer ), stając się ważnym punktem na mapie europejskich wydarzeń filmowych. Zdobył liczne nagrody i nominacje, m.in. Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.
• Program: Festiwal prezentuje szerokie spektrum kina środkowoeuropejskiego: nowości (często pokazy przedpremierowe), retrospektywy wybitnych twórców, cykle tematyczne, spotkania z artystami, dyskusje, koncerty, wystawy. Integralną częścią stał się program „Literatura na Granicy”, obejmujący spotkania z pisarzami i tłumaczami , a także wydarzenia dla dzieci, jak czytanie bajek przez aktorów.

Sukces Kina na Granicy pokazuje, że w Cieszynie istnieje silny potencjał dla kultury filmowej opartej na wydarzeniach specjalnych, kuratorskich wyborach i unikalnej atmosferze, która przyciąga publiczność szukającą czegoś więcej niż standardowa oferta multipleksów.

Inne formy kultury filmowej: Poza festiwalem, życie filmowe w Cieszynie koncentruje się wokół Kina Piast, które prowadzi działalność klubową, m.in. Dyskusyjny Klub Filmowy (DKF), Filmowy Klub Seniora (FKS) oraz Cieszyński Klub Hobbystów Filmowych (CHKF), a także organizuje cykle tematyczne, jak „Książka na ekranie” czy retrospektywy. Współczesny DKF nawiązuje do tradycji podobnych klubów działających w PRL (wspominany jest historyczny DKF „Fafik” ). 

Okazjonalne pokazy filmowe organizuje również Muzeum Śląska Cieszyńskiego, wykorzystując film jako narzędzie edukacji historycznej (np. projekcje filmu „Historia Cieszyna” ). Miasto w trakcie wakacji organizuje również inny przegląd filmowy “Wakacyjne Kadry” i wykorzystuje także krótkie formy filmowe do celów promocyjnych.

Rozwój sceny kinowej po 1989 roku w Cieszynie charakteryzuje się więc pewnym napięciem: z jednej strony walka o przetrwanie historycznego kina studyjnego (Piast) i problem nierozwiązanej kwestii dziedzictwa (budynek Apollo), z drugiej – sukces komercyjnego multipleksu (Cinema City) i dynamiczny rozwój kultury festiwalowej o międzynarodowym znaczeniu (Kino na Granicy).

V. Wszystkie kina w filmowej historii Cieszyna:

Historia kinematografii w Cieszynie jest nierozerwalnie związana z kilkoma kluczowymi obiektami, które na przestrzeni ponad wieku kształtowały lokalną kulturę filmową. Ich losy odzwierciedlają szersze zmiany technologiczne, społeczne, polityczne i ekonomiczne.

A. Teatr Elektryczny / Kino Apollo (ul. Śrutarska 39)

• Historia: Uznawany za pierwsze stałe kino w Cieszynie, otwarty około 1910 roku w zaadaptowanym budynku dawnego browaru miejskiego. Początkowo działał jako Teatr Elektryczny, a w 1938 roku (lub 1936) został przemianowany na Kino Apollo. Funkcjonował przez cały okres międzywojenny, będąc jednym z dwóch głównych kin miasta , aż do wybuchu II wojny światowej. Jego powojenne losy jako kina są niejasne; nie wznowił działalności na większą skalę.
• Znaczenie: Pionierska rola we wprowadzaniu stałych pokazów filmowych w Cieszynie. Mieścił się w historycznym budynku o ciekawej architekturze (mur pruski, sąsiedztwo Cieszyńskiej Wenecji). Jego lokalizacja w adaptowanym obiekcie przemysłowym na uboczu Rynku odzwierciedla wczesną, pragmatyczną fazę rozwoju infrastruktury kinowej.
• Status obecny: Budynek od 2013 roku należy do miasta. Jest nieużytkowany, zaniedbany i znajduje się w złym stanie technicznym. Dyskusje i analizy dotyczące możliwości jego rewitalizacji i nadania mu nowych funkcji nie przyniosły dalszych działań, a próby sprzedaży nieruchomości w ręce prywatnych inwestorów skończyły się fiaskiem. Przyszłość obiektu pozostaje niepewna. Stanowi przykład trudnego dziedzictwa materialnego związanego z historią kina.

B. Kino Miejskie / Deutsches Lichtspielhaus Deli / Kino Piast (ul. Ratuszowa 1)

• Historia: Założone w 1918 roku jako Kino Miejskie w prestiżowej lokalizacji – sali cieszyńskiego Ratusza. Podczas II wojny światowej przemianowane przez okupanta na Deutsches Lichtspielhaus Deli. Po wojnie wznowiło działalność, przyjmując nazwę Kino Piast, prawdopodobnie pod zarządem państwowym (OZK), i funkcjonowało przez cały okres PRL. Od 1992 roku dzierżawione przez prywatnego operatora. Przechodziło modernizacje.
• Znaczenie: Jest to najdłużej nieprzerwanie działająca lokalizacja kinowa w Cieszynie. Centralne położenie w Ratuszu nadawało mu rangę ważnej instytucji miejskiej. Odgrywa kluczową rolę w lokalnym życiu filmowym, goszcząc kluby filmowe (DKF, FKS, CHKF ) oraz będąc jednym z głównych miejsc projekcji festiwalu Kino na Granicy. Nazwa „Piast”, przyjęta po wojnie, stanowi symboliczne połączenie z przedwojenną polską tradycją kulturalną Macierzy Szkolnej, tworząc złożoną tożsamość tego miejsca.
• Status obecny: Działające duże kino jednosalowe ze świetnym nagłośnieniem. Mimo trudności ekonomicznych, utrzymuje swoją pozycję również jako kino studyjne, oferujące ambitniejszy repertuar.

C. Kino Macierzy Szkolnej / Ornak / Piast (Dom Narodowy)

• Historia: Funkcjonowało w latach 1919-1921 w Domu Narodowym przy Rynku. Założone przez Macierz Szkolną Ziemi Cieszyńskiej, początkowo jako „Ornak”, potem „Piast”. Zasłynęło premierą pierwszego lokalnego filmu „Śląsk Cieszyński w obrazach”. Charakteryzowało się repertuarem o zabarwieniu patriotycznym i edukacyjnym.
• Znaczenie: Ważny, choć krótkotrwały, przykład wczesnego zaangażowania polskich organizacji kulturalnych w rozwój kinematografii. Jego działalność i lokalizacja w Domu Narodowym podkreślały związek kina z polskim życiem narodowym w Cieszynie. Nazwa „Piast” została później symbolicznie przejęta przez kino w Ratuszu.
• Status obecny: Nie istnieje jako kino od 1921 roku. Dom Narodowy nadal pełni funkcję ważnego ośrodka kultury w Cieszynie.

D. Cinema City Cieszyn (ul. Korfantego 23)

• Historia: Otwarte po 22.11.2019 roku w ramach ekspansji sieci multipleksów w Polsce, zlokalizowane w Galerii Handlowej Stela.
• Znaczenie: Reprezentuje nowoczesny, komercyjny model dystrybucji filmowej. Zapewnia mieszkańcom Cieszyna dostęp do najnowszych światowych produkcji i blockbusterów. Stanowi konkurencję dla Kina Piast i odzwierciedla globalne trendy w branży kinowej, integrując rozrywkę z handlem.
• Status obecny: Działający multipleks z 4 salami kinowymi. Prezentuje głównie bieżący repertuar komercyjny.

Tabela 1: Kluczowe kina w historii Cieszyna

Nazwa (nazwy historyczne)	Lokalizacja	Kluczowe okresy działalności	Znaczenie	Status obecny
Teatr Elektryczny / Kino Apollo	ul. Śrutarska 39	ok. 1910 – ok. 1939	Pierwsze stałe kino; Historyczny budynek browaru.	Budynek nieczynny, zaniedbany
Kino Miejskie / Deutsches Lichtspielhaus Deli / Kino Piast	ul. Ratuszowa 1	1918 – obecnie	Najdłużej działająca lokalizacja; Centralne położenie; Powojenna polska tożsamość; Siedziba klubów filmowych.	Działające (Kino Piast)
Kino Macierzy Szkolnej / Ornak / Piast	Dom Narodowy (Rynek)	1919 – 1921	Prowadzone przez polskie stowarzyszenie; Repertuar patriotyczny; Premiera lokalnego filmu.	Nie istnieje (jako kino)
Cinema City Cieszyn	ul. Korfantego 23	listopad 2019 – obecnie	Nowoczesny multipleks; Repertuar komercyjny; Część galerii handlowej.	Działające

VI. Cieszyn na wielkim ekranie: produkcje filmowe i związki z miastem

A. Filmy kręcone w Cieszynie

Urokliwe uliczki, zabytkowa architektura i specyficzna atmosfera Cieszyna niejednokrotnie przyciągały uwagę filmowców, czyniąc miasto tłem dla różnorodnych produkcji filmowych, zwłaszcza po 1989 roku.

• Wczesna produkcja lokalna: Najwcześniejszym znanym przykładem jest wspomniany już film dokumentalny „Śląsk Cieszyński w obrazach” z 1919 roku, zrealizowany przez towarzystwo „Ornak”. Był to ważny akt dokumentacji regionu w kluczowym momencie historycznym.
• Późniejsze polskie produkcje:

• „Modrzejewska” (1989, reż. Jan Łomnicki): W tym serialu biograficznym o słynnej aktorce wykorzystano wnętrza cieszyńskiego Teatru im. Adama Mickiewicza.
• „Obywatel świata” (1991, reż. Roland Rowiński): W filmie tym, z udziałem Jana Frycza i Marka Kondrata, część scen kręcono nad Olzą.
• „Sfora” (serial TV, 2002) oraz „Sfora: Bez litości” (film kinowy, 2002, reż. Wojciech Wójcik): Te popularne produkcje sensacyjne również były częściowo realizowane w Cieszynie, choć brak szczegółów na temat konkretnych lokacji.
• „Wszystkie kobiety Mateusza” (2012, reż. Artur Więcek): Ta komedia z Krzysztofem Globiszem w roli głównej była kręcona w Cieszynie w latach 2010-2011. Film jednak, według niektórych źródeł, nie spotkał się z dużym uznaniem publiczności.
• „Legiony” (2019, reż. Dariusz Gajewski): Do tej wielkiej produkcji historycznej o Legionach Polskich kręcono sceny w Cieszynie jesienią 2017 roku. Ulice takie jak Głęboka, Rynek, Mennicza, Plac św. Krzyża, Szeroka czy Kominiarska zostały starannie przygotowane scenograficznie, aby oddać wygląd miasta z 1914 roku (choć w filmie Cieszyn „grał” inne miejscowości, m.in. Kielce). W mieście realizowano m.in. sceny wejścia legionistów do miasteczka, potyczki z Moskalami oraz pościgu za snajperem. Wykorzystanie Cieszyna jako planu filmowego, który może udawać inne historyczne miejsca, świadczy o jego dobrze zachowanej, historycznej tkance urbanistycznej, ale jednocześnie pokazuje, że jego specyficzna tożsamość nie zawsze jest kluczowa dla filmowej narracji.
• Filmy promocyjne: Współcześnie miasto Cieszyn wykorzystuje również medium filmowe do celów promocyjnych, tworząc krótkie filmy prezentujące jego walory turystyczne i najpopularniejsze miejsca.

Tabela 2: Wybrane filmy kręcone (częściowo lub całkowicie) w Cieszynie

Tytuł filmu	Rok	Reżyser	Gatunek	Uwagi
Śląsk Cieszyński w obrazach	1919	TPF „Ornak”	Dokumentalny	Wczesna produkcja lokalna, filmowana na Śląsku Cieszyńskim.
Modrzejewska	1989	Jan Łomnicki	Serial Biograficzny	Wykorzystano Teatr im. A. Mickiewicza.
Obywatel świata	1991	Roland Rowiński	Dramat	Część scen kręcono w Cieszynie.
Sfora / Sfora: Bez litości	2002	Wojciech Wójcik	Sensacyjny/Akcja	Filmowano w Cieszynie (brak szczegółów).
Wszystkie kobiety Mateusza	2012	Artur Więcek	Komedia	Kręcono w Cieszynie w latach 2010-2011.
Legiony	2019	Dariusz Gajewski	Historyczny/Wojenny	Ulice Cieszyna (Rynek, Głęboka) jako plan dla miasta z 1914 roku.

B. Filmowcy i osobowości związane z Cieszynem

Dostępne materiały źródłowe, koncentrując się głównie na historii kin i festiwalu, nie dostarczają wielu informacji na temat wybitnych twórców filmowych (reżyserów, scenarzystów, operatorów) pochodzących bezpośrednio z Cieszyna lub trwale związanych z miastem. Oczywiście, Cieszyn gościł wielu znanych aktorów podczas kręcenia filmów (Krzysztof Globisz, Jan Frycz, Marek Kondrat ) oraz liczne grono polskich, czeskich i słowackich filmowców podczas festiwalu Kino na Granicy. W mieście działa Cieszyńskie Towarzystwo Fotograficzne (zał. 1961) , jednak jego powiązania ze sztuką filmową wydają się ograniczone. Identyfikacja lokalnych talentów filmowych wymagałaby dalszych badań, wykraczających poza analizowane źródła.

VII. Zakończenie

A. Podsumowanie kluczowych etapów rozwoju

Historia kinematografii w Cieszynie to fascynująca podróż przez ponad sto lat, odzwierciedlająca globalne trendy w rozwoju X muzy, ale także unikalną specyfikę miasta podzielonego granicą. Początki to epoka fascynacji technologią, wędrownych pokazów i adaptacji dostępnych przestrzeni, jak restauracja hotelowa czy dawny browar, gdzie powstał pierwszy stały Teatr Elektryczny. Okres międzywojenny przyniósł rozkwit – pojawienie się Kina Miejskiego w Ratuszu i Kina Piast w Domu Narodowym, okres intensywnej konkurencji, bogaty repertuar z międzynarodowymi gwiazdami oraz pierwsze próby lokalnej produkcji filmowej. Czasy II wojny światowej i PRL to okres podporządkowania kina celom politycznym – najpierw okupanta (zmiana nazwy na Deli ), a następnie państwowej kontroli (OZK ), co doprowadziło do konsolidacji (kontynuacja działalności Kina Piast w Ratuszu ) i prawdopodobnego zaniku innych historycznych miejsc (Apollo ). Transformacja po 1989 roku przyniosła nową dynamikę: pojawienie się multipleksu Cinema City , walkę o przetrwanie tradycyjnego Kina Piast oraz spektakularny sukces festiwalu Kino na Granicy, który stał się wizytówką kulturalną miasta.

B. Rola kina w tożsamości Cieszyna

Kinematografia od samego początku odgrywała istotną rolę w życiu kulturalnym i społecznym Cieszyna. Była nie tylko źródłem rozrywki dla mieszkańców, ale także medium odzwierciedlającym i kształtującym ich tożsamość. W okresie międzywojennym kino stało się ważnym elementem polskiego życia kulturalnego, co manifestowało się poprzez działalność Kina Miejskiego i Kina Macierzy Szkolnej/Piast oraz produkcję filmu „Śląsk Cieszyński w obrazach”. W okresie powojennym Kino Piast, mimo państwowej kontroli, stanowiło ważne miejsce spotkań i kontaktu z kulturą filmową. Współcześnie, choć tradycyjne kino boryka się z wyzwaniami, to właśnie film, za sprawą festiwalu Kino na Granicy, stał się jednym z kluczowych elementów budujących unikalną tożsamość Cieszyna jako miasta dialogu, spotkania kultur i transgranicznej współpracy. Festiwal wykorzystuje specyfikę podzielonego miasta, przekuwając ją w atut i tworząc rozpoznawalną markę kulturalną.

C. Perspektywy na przyszłość

Przyszłość kinematografii w Cieszynie rysuje się w złożonych barwach. Z jednej strony istnieją poważne wyzwania. Kluczowe jest znalezienie sposobu na zachowanie materialnego dziedzictwa – rewitalizacja historycznego budynku dawnego Kina Apollo przy ulicy Śrutarskiej wymagałaby ogromnych środków i wizji, ale pozwoliłaby ocalić ważny fragment historii miasta. Równie istotne jest zapewnienie stabilności funkcjonowania Kina Piast, które jako jedyne kino studyjne pełni ważną rolę kulturotwórczą, ale potrzebuje wsparcia i być może modernizacji modelu działania, aby sprostać konkurencji i oczekiwaniom widzów. Z drugiej strony, Cieszyn ma silne atuty. Niewątpliwym sukcesem jest festiwal Kino na Granicy, który ma ugruntowaną pozycję i potencjał dalszego rozwoju. Istnieje również możliwość wykorzystania bogatej historii filmowej miasta w celach turystycznych i edukacyjnych. Dalszy rozwój kultury filmowej w Cieszynie będzie zależał od umiejętności połączenia poszanowania dla dziedzictwa z otwartością na nowe formy i inicjatywy, a także od efektywnej współpracy sektora publicznego, prywatnego i organizacji pozarządowych.

Cytowane źródła:

1. Najstarsze cieszyńskie kina – Książnica Cieszyńska, https://kc-cieszyn.pl/najstarsze-cieszynskie-kina/ 2. O najstarszych cieszyńskich kinach opowiada Krzysztof Kleczek – zwrot.cz, https://zwrot.cz/2020/02/o-najstarszych-cieszynskich-kinach-opowiada-krzysztof-kleczek/ 3. Cieszyn kinami stoi – OX.pl, https://odeszliodnas.ox.pl/cieszyn-kinami-stoi,62094 4. Tajemniczy i imponujący, ale zaniedbany budynek w Cieszynie. Ale to było kino! – ZDJĘCIA – Beskidzka24.pl – Regionalny Portal: Bielsko-Biała, Cieszyn, Żywiec, Czechowice, Sucha Beskidzka, Wadowice, https://beskidzka24.pl/cieszyn-tajemniczy-i-imponujacy-ale-zaniedbany-budynek-ale-to-bylo-kino-zdjecia/ 5. Co grano w cieszyńskich kinach przed 100 laty? – Książnica …, https://kc-cieszyn.pl/co-grano-w-cieszynskich-kinach-przed-100-laty/ 6. Dawny browar miejski, ul. Śrutarska 39 – Cieszyn.pl – serwis informacyjny, https://www.archiwum.cieszyn.pl/?p=antiquesShow&iAntique=140 7. kina? O sposobach redagowania po- kazów kinowych okresu niemego – Publishers Panel, https://publisherspanel.com/api/files/view/168543.pdf 8. Śląsk w obrazach – Cieszyn 1918 | Polski my naród, polski lud, https://cieszyn1918.pl/zrodla/slask-w-obrazach/ 9. Skoczowskie kino – MCK Skoczów, https://mckskoczow.pl/_pliki/cala_historia_kina.pdf 10. Instytucja Filmowa „Silesia-Film” – Wikipedia, wolna encyklopedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Instytucja_Filmowa_%E2%80%9ESilesia-Film%E2%80%9D 11. Leksykon załęski – A – Muzeum Historii Katowic, https://www.mhk.katowice.pl/index.php/muzeum-on-line/encyklopedia/leksykon-zaleski/328-a-zaleski 12. W Opolu było kiedyś mnóstwo kin. Pamiętacie Stylowe, Bolko, Centrum Odra i eleganckie kino Kraków? | Nowa Trybuna Opolska, https://nto.pl/w-opolu-bylo-kiedys-mnostwo-kin-pamietacie-stylowe-bolko-centrum-odra-i-eleganckie-kino-krakow/ar/c1-18690073 13. Kina – Cieszyn.pl, https://www.cieszyn.pl/ksiazka-adresowa/235,Kina 14. Można czy nie ratować perłę cieszyńskiej Wenecji – ul. Śrutarska 39 abc Cieszyńskie Na Obcasach, https://cieszynskienaobcasach.pl/mozna-czy-nie-ratowac-perle-cieszynskiej-wenecji-ul-srutarska-39-abc/ 15. Czy istnieje kobieca krytyka filmowa?, https://krytykapolityczna.pl/kultura/film/czy-istnieje-kobieca-krytyka-filmowa/ 16. Monika Talarczyk – Krytyka Polityczna, https://krytykapolityczna.pl/bio/monika-talarczyk-gubala/ 17. Brenna: Do kina za 6,40 zł – Beskidzka24.pl – Regionalny Portal: Bielsko-Biała, Cieszyn, Żywiec, Czechowice, Sucha Beskidzka, Wadowice, https://beskidzka24.pl/brenna-do-kina-za-640-zl/ 18. Problemy cieszyńskiego kina „Piast”. Właściciel prosił o zwolnienie z podatku od nieruchomości – cieszyn.news, https://www.cieszyn.news/wiadomosci/498-problemy-cieszynskiego-kina-piast-wlasciciel-prosil-o-zwolnienie-z-podatku-od-nieruchomosci-cieszyn 19. – Strona Kina Piast w Cieszynie, http://www.zebrzydowice.net/KINO/kino2/html/archiwum.htm 20. Kino ma problemy – OX.pl, https://wiadomosci.ox.pl/kino-ma-problemy,86059 21. Repertuar kina Cinema City Cieszyn, https://www.cinema-city.pl/kina/cieszyn/1098 22. Cieszyn – Codziennie aktualizowany repertuar wszystkich kin w Polsce. Wygodna wyszukiwarka repertuaru w mieście po tytule lub kinie., https://kino2.coigdzie.pl/kina/Cieszyn/dzien/niedziela 23. Kino na Granicy – Wikipedia, wolna encyklopedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Kino_na_Granicy 24. pl | 27. Kino na Granicy / 27. Kino na Hranici, https://www.kinonagranicy.pl/pl/strona/o-przegladzie 25. 27. Przegląd Filmowy Kino na Granicy – Legalna Kultura, https://www.legalnakultura.pl/pl/strefa-wydarzen/polecamy/news/4248,27-przeglad-filmowy-kino-na-granicy 26. Rozpoczął się 20. Przegląd Filmowy Kino na Granicy/Hranici | dzieje.pl – Historia Polski, https://dzieje.pl/filmy/p-glinski-kino-na-granicy-jedyne-w-swoim-rodzaju-wydarzenie-filmowe 27. Zuzana Čaputová na cieszyńskim przeglądzie Kino na Granicy – Cieszyn.pl, https://www.cieszyn.pl/aktualnosci/8451/zuzana-caputova-na-cieszynskim-przegladzie-kino-na-granicy 28. Cieszyn: Już wkrótce rusza 27. Przegląd Filmowy Kino na Granicy!, https://samorzad.pap.pl/klub-samorzadowy/cieszyn/kategoria/aktualnosci/cieszyn-juz-wkrotce-rusza-27-przeglad-filmowy-kino 29. Wyjątkowa projekcja na start Kina na Granicy. Niemy film i muzyka na żywo w wykonaniu Leszka Możdżera – zwrot.cz, https://zwrot.cz/2025/03/wyjatkowa-projekcja-na-start-kina-na-granicy-niemy-film-i-muzyka-na-zywo-w-wykonaniu-leszka-mozdzera/ 30. Kino na Granicy. „Najważniejsze wydarzenie przeglądu? Cieszyn przyciąga sam w sobie” [WIDEO] – Polskie Radio, https://www.polskieradio.pl/8/404/artykul/3368821,kino-na-granicy-najwazniejsze-wydarzenie-przegladu-cieszyn-przyciaga-sam-w-sobie-wideo 31. Przegląd Kino na Granicy – Cieszyn.pl – serwis informacyjny, https://www.archiwum.cieszyn.pl/?p=categoriesShow&iCategory=26 32. 7. Literatura na Granicy / Hranici 2024, https://www.kinonagranicy.pl/pl/strona/7-literatura-na-granicy-hranici-2024 33. Cieszyn. Kino na Granicy: aktorzy i aktorki przeczytają dzieciom bajki | e-teatr.pl, https://e-teatr.pl/cieszyn-kino-na-granicy-aktorzy-i-aktorki-przeczytaja-dzieciom-bajki-57616 34. Imprezy towarzyszące | 27. Kino na Granicy / 27. Kino na Hranici, https://www.kinonagranicy.pl/pl/strona/imprezy-towarzyszace 35. Repertuar – Kino Piast, https://kino-piast.pl/repertuar/ 36. Małe kino w Muzeum Śląska Cieszyńskiego. Do niedzieli 3 marca przyjść można na projekcję filmu „Historia Cieszyna”. Ciekawa propozycja również dla szkół – zwrot.cz, https://zwrot.cz/2024/02/male-kino-w-muzeum-slaska-cieszynskiego-do-niedzieli-3-marca-przyjsc-mozna-na-projekcje-filmu-historia-cieszyna-ciekawa-propozycja-rowniez-dla-szkol/ 37. Muzeum Śląska Cieszyńskiego – o muzeum, http://muzeumcieszyn.pl/ 38. Film o Cieszynie nagrodzony – OX.pl, https://wiadomosci.ox.pl/film-o-cieszynie-nagrodzony,92159 39. Kino Piast – Cieszyn – Repertuar kin – Filmweb, https://www.filmweb.pl/showtimes/Cieszyn/Kino+Piast-1502 40. Kultura – Katalog firm – Cieszyn.pl, https://www.cieszyn.pl/ksiazka-adresowa/14,kultura 41. Będą kręcić film w Cieszynie – Dziennik Zachodni, https://dziennikzachodni.pl/beda-krecic-film-w-cieszynie/ar/252673 42. Kategoria:Filmy kręcone w Cieszynie – Wikipedia, wolna encyklopedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Kategoria:Filmy_kr%C4%99cone_w_Cieszynie 43. TOP 12 filmów, które były kręcone w Beskidach! Czterej pancerni, Cybulski i inne produkcje. Wiedzieliście? | Cieszyn Nasze Miasto, https://cieszyn.naszemiasto.pl/top-12-filmow-ktore-byly-krecone-w-beskidach-czterej/ar/c13-9213201 44. Ten film kręcony w Cieszynie nie spotkał się z uznaniem publiczności. Grał w nim Krzysztof Globisz – cieszyn.news, https://www.cieszyn.news/wiadomosci/481-ten-film-krecony-w-cieszynie-nie-spotkal-sie-z-uznaniem-publicznosci-gral-w-nim-krzysztof-globisz-cieszyn 45. Cieszyn planem filmowym – Gazetacodzienna.pl, https://gazetacodzienna.pl/artykul/wydarzenia/cieszyn-planem-filmowym 46. Cieszyńskie Towarzystwo Fotograficzne – Wikipedia, wolna encyklopedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Cieszy%C5%84skie_Towarzystwo_Fotograficzne 47. Cieszyńskie Towarzystwo Fotograficzne świętowało jubileusz 90-lecia – zwrot.cz, https://zwrot.cz/2020/09/cieszynskie-towarzystwo-fotograficzne-swietowalo-jubileusz-90-lecia/ 48. Historia – Cieszyńskie Towarzystwo Fotograficzne, https://ctf.cieszyn.pl/historia

Opracowanie & Deep Research: Damian Macura (Cieszyn, 2025)

Dołącz do naszego kanału nadawczego, by nie przegapić kolejnych informacji z naszego regionu!